Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Inhoud pagina: Toespraak minister ter Horst op het congres van het
Nederlands Genootschap van Burgemeesters
4 oktober 2007
Dames en heren,
De laatste keer dat ik het genootschap toesprak was ik nog zelf
burgemeester van Nijmegen. Het was 2003 en het waren roerige tijden.
De discussie over een rechtstreeks gekozen burgemeester was volop
losgebarsten en op ons congres waren twee ministers. Zoals Jaap Pop
toen zei: `Eentje die ons benoemde en eentje die ons ontsloeg.'
Voor het eerst spreek ik nu zelf tot u als minister, inderdaad, eentje
die u benoemt. Goed om weer onder elkaar te zijn, maar ik realiseer me
dat ik een andere positie heb en dat u andere verwachtingen van mij
heeft.
U realiseert zich dat ook. Tenminste, ik las de column van de heer
Bandell, in het voorlaatste nummer van het Burgemeestersblad. Hij
schreef: "De aanwezigheid van twee oud-collega's op het ministerie is
geen garantie voor eenvoudige discussies. Maar het is een goede basis
om met mensen te spreken over een ambt dat men uit eigen ervaring
kent." Einde citaat.
Ik kan u verzekeren: ik ben niet uit op eenvoudige, maar ook niet op
ingewikkelde discussies. Waar het mij om gaat is de beperkingen van
het ambt te verkleinen en de mogelijkheden te vergroten. Het
burgemeestersambt vind ik een van de mooiste functies van het openbaar
bestuur maar ook een functie met veel potentie. We kunnen er meer mee.
Twee oud-burgemeesters op het ministerie brengt het voordeel met zich
mee van kennis over de praktijk. Die kennis zullen we gebruiken, gaat
u daar van uit.
We zullen ons vooral concentreren op de inhoud van het ambt, niet op
de aanstellingswijze. Over de aanstellingswijze heb ik pas in de
Burgemeesterslezing gesproken. Kort gezegd komt het erop neer dat ik
oprecht geloof dat u uw rol als burgemeester het beste kan vervullen
vanuit een niet-partijpolitiek geprofileerde, bestuurlijke positie. Er
is een goede balans tussen invloed van de raad en van de kroon. Er is
voldoende gemeente-interne legitimatie door de bemoeienis van de raad,
en de benoeming door de Kroon verschaft u externe legitimatie. U heeft
een positie boven de partijen en dat geeft vertrouwen bij de
bevolking. U bent niet van een partij, u bent van alle inwoners.
Daarin schuilt de kracht van het ambt.
Misschien is niet iedereen hiervan overtuigd. Maar ik zit er volgens
mij niet naast als ik beweer dat iedereen genoeg heeft van de
discussie over de aanstellingswijze. Er is behoefte om terug te gaan
naar de inhoud van het ambt.
Hoe kunnen we de kracht van het ambt beter tot z'n recht laten komen.
Wat verwacht ik van u en wat mag u van mij verwachten? Laat ik het
hebben over drie actuele punten: een sterkere rol op het gebied van
openbare orde en veiligheid, de aanpak van radicalisering en
polarisatie en de professie van het ambt zelf.
Veiligheid is hoofdzakelijk een lokaal probleem. De meeste mensen
maken zich druk over hun directe omgeving: overlast op straat,
vandalisme, geluidsoverlast of huiselijk geweld. Daar moet je het
probleem dan ook aanpakken. De burgemeester heeft een eigenstandige
verantwoordelijkheid op het gebied van de openbare orde. Die rol
willen we versterken door het u gemakkelijker te maken in de praktijk.
Ik weet bijvoorbeeld hoe lastig het kan zijn als je de mogelijkheden
niet hebt om in te grijpen, bijvoorbeeld bij overlast van hangjongeren
of bij huiselijk geweld. Daarom zorgen we voor uitbreiding van
bevoegdheden, zoals de bestrijding van ernstige overlast in de vorm
van een gebiedsverbod met meldingsplicht, het opleggen van een
huisverbod in geval van huiselijk geweld of het verhogen en handhaven
van de leeftijd waarop jongeren alcohol mogen drinken.
Het zijn mogelijkheden, geen verplichtingen. Gebruikt u de middelen
vooral niet als u ze niet nodig heeft. Waar het mij om gaat is dat de
burgemeester zijn verantwoordelijkheid voor de veiligheid in zijn
gemeente volledig waar kan maken, zonder dat hij kijkend naar Den Haag
moet zeggen: mijn handen zijn gebonden.
Er komt veel op u af. U heeft terecht behoefte aan heldere afbakening
tussen bestuursrecht en strafrecht en toe te passen bevoegdheden. Het
onderzoek dat hier naar wordt gedaan - onder begeleiding van de
commissie Bandell - moet die helderheid brengen. We moeten weten waar
bestuursrecht en strafrecht elkaar kunnen versterken, de aanpak van
onveiligheid is een gezamenlijke inspanning. Ik zie dan ook uit naar
het onderzoeksrapport. Een kabinetsreactie zal samen met de VNG tot
stand komen. Zo hebben we dat ook afgesproken in het bestuursakkoord.
Het tweede punt is uw positie ten opzichte van andere maatschappelijke
partners die op het gebied van veiligheid een rol spelen, zoals
scholen. U heeft geen invloed op onderwijs, maar kampt wel met de
gevolgen van schooluitval - bijvoorbeeld overlast op straat - want dan
is het een veiligheidsprobleem. We willen de positie van het lokaal
bestuur op dit punt versterken, niet alleen aan de achterkant maar ook
aan de voorkant. Aan u is de regierol.
Het voeren van de regierol op het gebied van veiligheid betekent veel
samenwerken met lokale partners waar meestal geen hiërarchische
relatie mee is. Sommigen vragen: geef ons meer sturingsinstrumentaria.
Dat is volgens mij te ingewikkeld en niet nodig. U bent weliswaar niet
de baas van woningcorporaties maar u kunt ze wel aanzetten tot actie
als dat nodig is. Op dit punt is vooral gezag nodig. Naar voren
stappen en vanuit het algemeen belang partners aanspreken op hun
verantwoordelijkheden. Ik zal u daarbij ondersteunen door het
wettelijk vastleggen van die regierol van de burgemeester.
Een ander punt speelt vooral bij de aanpak van radicalisering en
polarisatie waar ik een bijzondere taak zie voor het lokaal bestuur.
Het lastige bij dit fenomeen is dat je te laat bent als je wacht tot
het zich aan je opdringt. We moeten juist preventief optreden in een
stadium dat er nog niet veel aan de hand is. U kunt uw werk alleen
goed doen als u goed op de hoogte bent van de situatie in de wijken.
Signalen moeten u makkelijk kunnen bereiken en dat is nog wel eens een
probleem.
Wat is dan zo'n signaal? Stel: een jongen zit in een
veelplegertraject. Van de ene op de andere dag lijkt deze jongen zijn
criminele pad te verlaten en zich zeer orthodox religieus op te
stellen. Op het eerste gezicht levert dit een gunstige bijdrage aan
bestrijding van criminaliteit. Maar op het tweede gezicht is dit juist
een indicatie om deze jongen goed in de gaten te houden.
Internationaal zijn voorbeelden van wijken waar de criminaliteit en
overlast daalde, maar waar ondertussen orthodoxe enclaves lijken te
ontstaan met een eigen stelsel van regels. Mensen in deze enclaves
keren zich af van de samenleving en vergooien daarmee hun
maatschappelijke kansen.
Het is niet vanzelfsprekend dat die signalen van de straat ook tot u
doordringen. Ik verwacht dat u daar wel aan werkt als dit nodig is.
Laat bijvoorbeeld een veiligheidsambtenaar de contacten met
jeugdwerkers stelselmatig onderhouden. Ziet hij een buurt veranderen?
Wat zijn de reacties op debatten met Wilders of Jami? Komt hij rare
flyers tegen?
Er zijn gelukkig al verschillende gemeenten die goede initiatieven
hebben genomen. Breda is bijvoorbeeld begonnen met het `project
signalering' waarbij schoolconcierges, jeugdwerkers, wijkagenten
cursussen krijgen in het signaleren. Ook in Kerkrade zijn initiatieven
genomen met het toewijzen van wijken aan wethouders. U kunt het nodige
van elkaar opsteken.
Ik vind dat de lokale overheid het thema van polarisatie en
radicalisering serieus moet nemen. Met z'n allen hebben we de
verantwoordelijkheid om de open samenleving te bewaken. De heer Van
Hulst heeft u daarover meer achtergrondinformatie gegeven. En ik stel
17 miljoen beschikbaar voor de gemeenten ter ondersteuning op het
gebied van kennis en onderzoek.
U gaat vandaag niet met lege handen naar huis, want er is een rapport
verschenen over `schurende relaties tussen recht en religie' . Dat
rapport krijgt u mee, naast het actieplan radicalisering en
polarisatie.
Kortom: vraag u zelf af of u zich echt geen zorgen hoeft te maken in
uw gemeente. Als u hiervan eigenlijk geen goed beeld hebt, zorg er dan
voor dat u een beter beeld krijgt. Alleen dan kunt u bepalen of extra
actie nodig is. Stop het probleem van polarisatie en radicalisering
niet weg, maar maak het bespreekbaar.
We kunnen meer uit het burgemeesterambt halen, ook door meer kennis
van elkaar te benutten. Ik kom daarmee op de professionalisering van
het ambt.
Het burgemeestersambt is nog altijd een wat eenzame positie.
Reflecteren met een collega's over het eigen functioneren is heel
waardevol. Structureel, maar zeker ook voor burgemeesters die in een
acute crisissituatie verkeren en behoefte hebben aan advies van een
collega die iets vergelijkbaars heeft meegemaakt.
Ook nieuwe burgemeesters kunnen beter profiteren van ervaren
collega's. Er zijn veel nieuwe gezichten bijgekomen. Tussen april
vorig jaar en dit jaar zijn er 50 burgemeesters benoemd van wie
tweederde nieuw in het ambt was. Ik vind het een prima idee om
nieuwkomers te koppelen aan een ervaren collega die als klankbord en
`coach' kan optreden.
Het delen van ervaringen is niet vanzelfsprekend, en zeker niet op het
gebied van geweld tegen bestuurders. De cijfers laten zien dat het
geweld tegen functionarissen in de openbare sector toeneemt. De studie
"Ongewenst bedrag besproken" toont aan dat jaarlijks ongeveer 60 % van
de burgemeesters geconfronteerd wordt met verschillende vormen van
geweld: verbaal geweld voert daarbij de boventoon (53%), maar ook
fysiek geweld en intimidatie komen voor.
De indruk is dat niet alle incidenten worden gemeld, een deel van u
zwijgt. Wat mij betreft verandert dit. Een actieprogramma is erop
gericht om bedreigingen meer bespreekbaar te maken en helderheid te
geven wat je moet doen. U moet daarbij denken aan een meldpunt bij NGB
en BZK als er iets gebeurt, bijstand van een collega-burgemeester, een
module voor startende burgemeesters en gevorderden.
Ik voel mij in het bijzonder verantwoordelijk voor publieke
ambtsdragers. Helaas heb ik zelf ook als burgemeester ervaring met
bedreigingen, maar gelukkig ging het bij mij niet verder dan eieren
tegen de ruit, een verfbom tegen mijn huis en een brief met een kogel,
naast allerlei verbale verwensingen. Het kan verder gaan, zo weten wij
inmiddels. Ik zou zeggen: laat niet over u lopen.
Bij het investeren in kwaliteit hoort ook het investeren in een
diverser burgemeesterscorps. Wat mij betreft valt daaronder: meer
vrouwen en allochtonen en een evenwichtige spreiding over politieke
partijen. Met de commissarissen van de Koningin heb ik onlangs een
aantal actiepunten besproken. Het is in ieder geval zaak het aandeel
vrouwelijke burgemeesters tenminste op het niveau van 20 procent te
houden. Een andere doelstelling is om de doorstroming van vrouwelijke
burgemeesters naar andere, grotere gemeenten te vergroten.
De Commissarissen van de Koningin kunnen een belangrijke rol spelen,
bijvoorbeeld bij het in beeld brengen van vrouwelijke kandidaten bij
vacatures. Op dat vlak liggen ook taken weggelegd voor het NGB en voor
u als burgemeesters. Informeer en inspireer belangstellenden over het
ambt en over de opleidingen. Maak `potentials' in uw netwerken
enthousiast voor het ambt. U kunt eventueel een mentorschap vervullen
voor degenen die de eerste stappen willen zetten. U kunt wellicht meer
doen. We willen een vaste groep oprichten die zich gaat richten op
potentiële kandidaten. Wellicht zijn er enkelen onder u die hier deel
van willen uitmaken.
Er is - tot slot - veel dynamiek in het corps. Ik heb het dan vooral
over de inhoud. Er komt veel ruimte voor het lokaal bestuur en de rol
van de burgemeester groeit in betekenis. De twee oud-collega's op het
ministerie kijken vol vertrouwen naar u als burgemeesters en naar het
NGB.
Wat mij opvalt is dat ten opzichte van een aantal jaren geleden opener
over het vak wordt gesproken, bijvoorbeeld tijdens intervisies en
bijeenkomsten die gaan over loopbaanoriëntatie.
Het NGB groeit in de rol die het heeft als motor van de
professionalisering van het ambt. Kennis over de inhoud van het ambt
is belangrijk voor de huidige groep en cruciaal voor kandidaten die
zich oriënteren. Die expertiserol kunnen we nog sterker uitbouwen.
We zijn op de goede weg. Met waardering kijk ik naar het vervolg dat
is gegeven aan het rapport `Vallende burgemeesters'. Het NGB, de
cdk's, en de griffiers trekken hierbij samen met BZK op om de
aanbevelingen uit te werken. De inzichten zijn gebruikt om de
bestuurscompetenties voor burgemeesters te actualiseren. De brochure
met de nieuwe competenties is net van de pers gerold en die krijgt u
straks dus mee.
Een van de belangrijkste oorzaken van bestuurscrises is dat de raad en
de burgemeester van elkaar vervreemden. Met het verbeteren van de
onderlinge communicatie kun je mogelijk dus veel leed voorkomen. Samen
met het NGB werken we aan een concrete handleiding voor het voeren van
voortgangsgesprekken
Waardering ook voor het feit dat u flink in uw eigen kwaliteit
investeert. Dat blijkt uit de recente evaluatie van het Proffonds. Uw
waardering is hoog (een 8- !) en ten opzichte van 2 jaar geleden is
het aantal deelnemers opnieuw gestegen en ligt nu op een respectabele
70%.
Dat zegt iets over de goede organisatie van het proffonds en de
professionele werkwijze die de afgelopen jaren is opgebouwd. BZK werkt
graag mee aan continuïteit. In de periode 2008-2011 stellen we drie
miljoen euro voor verdere professionalisering beschikbaar. Dat maakt
een meerjarige programmering mogelijk.
Moeten we nu onderdelen van het aanbod gaan verplichten? Ik zie daar
niet zoveel in. Ik ga er vanuit dat ook u vindt dat
professionalisering een vanzelfsprekend onderwerp is in de gesprekken
tussen bijvoorbeeld burgemeesters onderling, in gesprekken met de raad
en het periodiek overleg met de cdK en - last-but-not-least - het
gesprek met de minister in het kader van benoeming. Ik was immers die
minister die u benoemt, weet u nog.
Ik kijk er alvast naar uit. Ik hoop u ook.
---
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties