TOESPRAAK
15-01-2007
Toespraak bij de overdracht van de Hoofdwacht aan de gemeente
Maastricht.
Spreker: Staatssecretaris C. van der Knaap
Maastricht is eeuwenlang een stad geweest van groot
militair-strategisch belang. Romeinen, Spanjaarden, Fransen, Belgen of
Duitsers; voor allen was dit kruispunt van oost naar west en noord
naar zuid een gewilde buit. In Nederland is er nauwelijks een andere
plaats te noemen waar de stad zo sterk in het teken van verdediging
heeft gestaan. Vestingwerken, stadspoorten, kanonnen en
garnizoensoldaten domineerden eeuwenlang het straatbeeld. Gelukkig
zijn die tijden voorbij en in het nieuwe Europa wordt deze stad alleen
nog belaagd door grote aantallen buitenlandse toeristen. De val van de
muur en de omvorming van ons leger tot een expeditionaire krijgsmacht
zijn ook van invloed geweest op de aanwezigheid van Defensie in deze
prachtige stad. Diverse locaties zijn gesloten en vandaag neemt
Defensie afscheid van haar Hoofdwacht; een uniek gebouw dat bijna
driehonderd jaar door onze militairen is gebruikt. Met pijn in het
hart eindigt daarmee ook onze eeuwenlange aanwezigheid op het
Vrijthof.
Dames en heren,
Graag neem ik u mee terug in de tijd naar de oorspong van dit gebouw.
De Hoofdwacht werd in 1738 gebouwd door Maastrichtenaar Hendrik Jacob
Ghier voor de luttele som van 16.000 guldens oud geld, - voor zoiets
krijg ik tegenwoordig nog niet eens mooie schuttersput! Het gebouw
fungeerde als het zenuwcentrum van het militaire garnizoen dat ooit op
zijn hoogtepunt uit maar liefst 11.000 militairen heeft bestaan. Vanaf
deze plaats werden de soldaten, nadat zij waren geïnspecteerd, naar
de poorten en andere wachtposten afgemarcheerd. Dit dagelijkse
militaire ritueel, dat door tamboers en trompetters werd omlijst,
bepaalde het ritme van het stedelijke leven. Nadat 's avonds de taptoe
was geblazen, werden in dit gebouw de sleutels van de stadspoorten
veilig opgeborgen. Ook werd hier het "wachtwoord" afgesproken dat
nodig was om de vestingpoorten van Maastricht te kunnen passeren.
Jarenlang zorgde een omvangrijk garnizoen voor de veiligheid in deze
stad. De verhoudingen tussen de militairen en de burgerij waren over
het algemeen goed, waarbij het zeker hielp dat de middenstand zeer
gelukkig was met de aanwezigheid van duizenden militairen.
Ambachtslieden, winkeliers, aannemers, kroegbazen en bordeelhouders
verdienden aan de militairen een goed belegde boterham. Daarnaast
zorgden de militairen voor leven in de brouwerij. Het Vrijthof is
talloze malen het toneel geweest van parades, défilés en
beëdigingen, terwijl ook de militaire muziek hier vaak te horen was.
Zonder de Hoofdwacht zou Maastricht ook niet over zo'n prachtig plein
als het Vrijthof beschikken, immers er was ruimte nodig voor de
dagelijkse parade en exercitie. De Hoofdwacht was niet alleen belast
met de verdediging van de stad. De militairen leverden ook een
bijdrage aan ordehandhaving en brandbestrijding, en hielpen mee het
verkeer in goede banen te leiden. Zo bezien werd in Maastricht al
vroeg invulling gegeven aan wat we tegenwoordig civiel-militaire
samenwerking noemen.
In 1887 verloor Maastricht de functie van vestingstad. Hoewel het
merendeel van de omvangrijke vestingwerken hierna afgebroken werd,
bleef de Hoofdwacht intact en ook in gebruik. Toch kwam er
langzamerhand een einde van onze aanwezigheid in de Maasstad. Was het
leger vroeger vooral een stedelijke verschijning, vanaf de Tweede
Wereldoorlog bouwde Defensie juist grote legerplaatsen op het
platteland. Hier was immers voldoende oefenruimte en voldoende plaats
voor al het rollende materieel. Overal in Nederland werden kazernes in
steden gesloten, zo ook in Maastricht. De Tapijnkazerne is weliswaar
nog in gebruik, maar wordt alleen nog door het NAVO/hoofdkwartier uit
Brunssum gebruikt. De Hoofdwacht kon nog enige tijd dienst doen als
zetel van Provinciaal Militair Commando, maar na een nieuwe
reorganisatie werd ook deze in 1995 opgeheven. Hierna heeft het gebouw
nog dienst gedaan als ruimte voor vergaderingen en bijeenkomsten van
bijvoorbeeld de regimentscommandant van het Korps Limburgse Jagers.
Echter, - om een lang verhaal kort te maken - , Defensie had niet
langer een echte functie voor dit historische gebouw.
Maastricht krijgt nu de kans om een mooie bestemming te vinden voor
dit unieke voorbeeld van militaire architectuur uit de achttiende
eeuw. De stad heeft al sinds 1910 pogingen ondernomen om de Hoofdwacht
in bezit te krijgen. Het gemeentebestuur dacht destijds echter wel
heel anders over dit gebouw. Men vond - en ik citeer - het "een
getuigenis van verregaande wansmaak" en het behoorde zo snel mogelijk
te worden gesloopt "om niet langer het Vrijthof en de achtergelegen
monumentale kerkgebouwen te ontsieren." Het gemeentebestuur was dan
ook van plan om zo snel mogelijk tot afbraak over te gaan. Zo gezien
is het dus niet zo slecht dat Defensie ruim de tijd heeft genomen om
goed na te denken over de toekomst van de Hoofdwacht. Dit gebouw is
tegenwoordig immers niet meer weg te denken uit het straatbeeld van de
Maasstad en het huidige gemeentebestuur denkt er gelukkig ook heel
anders over!
Dames en heren,
Ik zei het al, met pijn in het hart neemt Defensie afscheid van dit
prachtige gebouw. Dat betekent echter niet dat Defensie uit de
Limburgse regio verdwijnt. Het behoud van werkgelegenheid is ook in
deze regio van groot belang en Defensie blijft zelf graag in alle
provincies aanwezig. Zo zijn we met de Koninklijke Militaire School
nog steeds vertegenwoordigd in Weert en zorgt ook de aanwezigheid van
NAVO-staf in Brunssum voor belangrijke werkgelegenheid. Daar komt
binnenkort het Centrale Betalingskantoor van Defensie bij, dat naar
Kerkrade wordt verplaatst.
Defensie zal op één of andere manier aanwezig blijven in
Maastricht. Het kan gaan om sociale activiteiten, zoals bijeenkomsten
van de Officieren Vereniging Maastricht of meer officiële zaken,
zoals veteranenevenementen of herdenkingen. Wat dat betreft herinner
ik u, burgemeester Leers, graag aan uw woorden van vorig jaar toen u
stelde dat: "de Limburgse Jagers in Maastricht altijd welkom zullen
zijn en dat de gemeente voor een aantal evenementen gastheer zou
willen zijn!" Wellicht zou uw prachtige oude stadhuis daarbij een rol
kunnen spelenâ¦
Vandaag neemt u een prachtig stuk militair-historisch erfgoed van ons
over. Ik ben er van overtuigd dat u hiervoor een goede bestemming weet
te vinden. En spreek tevens de hoop uit dat u belang blijft hechten
aan het in ere houden van de rijke militaire historie van de stad
Maastricht.
(U ontvangt de sleutel van adjudant Lindeman. Deze adjudant is laatst
actief dienende militair op de Hoofdwacht geweest.)
Burgemeester Leers, hierbij overhandig ik u de sleutel van de
Hoofdwacht.
Ministerie van Defensie