Opinie 36: 'Of geld gelukkig maakt, is afhankelijk van klimaat'
EVERT VAN DE VLIERT, HOOGLERAAR ORGANISATIEPSYCHOLOGIE:
Wordt economie bepaald door cultuur, of wordt cultuur bepaald door
economie? Een kip-ei-discusssie die al honderden jaren grote denkers
bezighoudt. Een onoplosbaar probleem, zo lijkt het. Niet als je een
derde factor inbrengt: het klimaat, zegt Evert van de Vliert,
hoogleraar Organisatiepsychologie en Toegepaste Sociale Psychologie
aan de RUG. `De invloed die economie op cultuur heeft, is vooral groot
als het land een extreem klimaat heeft.'
Grote denkers als Karl Marx en de socioloog Bell meenden dat economie
de vorm van cultuur bepaalt. Anderen als de socioloog Weber en meer
recentelijk de politicoloog Huntington, huldigen de mening dat cultuur
bepalend is voor de economie. Het lijkt een onoplosbare
kip-ei-discussie. De nieuwe component `klimaat' kan verheldering
brengen.
Klimaat
Om de relatie tussen klimaat, economie en cultuur te onderzoeken keek
Van de Vliert naar zes factoren. Zes keer concludeerde hij dat vooral
in een veeleisend klimaat - met extreme temperaturen in zomer en/of
winter - de economie invloed heeft op de cultuur. In een gematigd
klimaat is de uitwerking van rijkdom of armoede minder bepalend voor
de cultuur.
Van de Vliert onderzocht de volgende factoren per land: het belang van
loonhoogte, de mate van zelfexpressie, het leiderschapsideaal, de mate
waarin kinderen egoïstisch worden opgevoed, de mate waarin de nadruk
ligt op samenwerking en het gevoel van geluk onder een bevolking. Neem
het loon dat een bevolking wil verdienen. In armere landen met een
extremer klimaat blijken burgers meer waarde te hechten aan de hoogte
van hun loon. Secundaire voorwaarden, zoals ontplooiingsmogelijkheden
of de sfeer op de werkvloer, worden minder belangrijk geacht.
Het leiderschapsideaal is in landen met een veeleisend klimaat en een
laag welvaartsniveau eerder autocratisch. In landen met een extreem
klimaat die rijk zijn, is dat tegenovergesteld. In Scandinavië hechten
burgers bijvoorbeeld veel waarde aan de democratische en
charismatische kwaliteiten van een leider. In landen met een gematigd
klimaat zijn de voorkeuren veel minder uitgesproken.
Opvoeding
Hetzelfde patroon geldt voor opvoeding. `Opvoeding is een goede
graadmeter van cultuur. Iets is pas cultuur als het van generatie op
generatie wordt overgebracht', zegt Van de Vliert. `Hoe veeleisender
het klimaat en hoe armer het land, hoe egoïstischer kinderen worden
opgevoed. In rijke landen is de opvoeding, naarmate het klimaat
extremer is, juist meer gericht op samenwerking.'
Happiness - de mate waarin een bevolking zich gelukkig voelt - blijkt
in een gematigd klimaat nauwelijks beïnvloedbaar door rijkdom. Maar in
een veeleisend klimaat wel. `In een veeleisend klimaat ben je relatief
ongelukkig, behalve als je rijk bent. Ook blijkt dat als je in een arm
land woont dat zich gaat ontwikkelen, je eerst ongelukkiger wordt
voordat je gelukkiger kan worden. Dat is een kwestie van stabiliteit
die is verdwenen', legt Van de Vliert uit.
Noord-Europa
Van de Vliert kan zijn bevindingen duidelijk illustreren met twee
voorbeelden. Op alle punten bevestigen Scandinavische staten - rijke
landen met een extreem klimaat - het beeld. `De hoogte van het loon is
in Scadinavië niet héél belangrijk. De Scandinavische cultuur kent een
hoge mate van zelfexpressie. Bewoners vinden hun leiders excellent als
ze democratisch en charismatisch zijn. Kinderen worden heel
coöperatief opgevoed en mensen zijn betrekkelijk gelukkig.'
Het tegendeel blijkt voor een groep staten met een even extreem
klimaat. maar met een laag inkomen: oud-lidstaten van de Sovjet-Unie
als Litouwen, Estland, Letland, Wit-Rusland, Armenië, Azerbeidzjan en
Oekraïne. Die landen kennen een cultuur die tegenovergesteld is aan de
Scandinavische. Van de Vliert somt op: `Geld verdienen is heel
belangrijk, de cultuur kent weinig zelfexpressie, het
leiderschapideaal is sterk autocratisch, kinderen worden weinig
coöperatief en sterk egoïstisch opgevoed. De bewoners zijn nogal
ongelukkig.'
Ontwikkelingshulp
Waar ligt de waarde van deze bevindingen? Van de Vliert suggereert een
mogelijke toepassing op de beleidsvorming met betrekking tot
ontwikkelingshulp. `Mensen denken dat human development, menselijke
ontwikkeling, in alle landen gelijkelijk te realiseren is. Ik vind zes
keer een aanwijzing voor het tegendeel. Nu wordt ontwikkelingshulp
verstrekt aan landen die zich netjes gedragen, op basis van het
criterium good governance. Als mijn bevindingen waar zijn, verdient
het aanbeveling nader te onderzoeken of je ontwikkelingshulp inderdaad
beter kunt verstrekken aan betrekkelijk arme landen in veeleisender
klimaten. Ontwikkelingshulp aan die landen zou wel eens een groter
rendement kunnen opleveren dan ontwikkelingshulp aan arme landen met
een meer gematigd klimaat.'
Curriculum Vitae
Evert van de Vliert (1940) studeerde psychologie aan de Universiteit
Utrecht. In 1973 promoveerde hij aan de Vrije Universiteit in
Amsterdam. Sinds 1987 is Van de Vliert hoogleraar
Organisatiepsychologie en Toegepaste Sociale Psychologie aan de
Rijksuniversiteit Groningen. Sinds 8 november 2005 is met hij met
emeritaat. Van de Vliert publiceerde meer dan tweehonderd artikelen in
vaktijdschriften en zeven boeken. Eerder dit jaar werd zijn werk
bekroond met de Lifetime Achievement Award van de International
Association for Conflict Management (elfde laureaat; eerste
niet-Amerikaan). Zijn huidige onderzoeksgebied omvat
conflictmanagement, inclusief onderhandeling en cross-culturele
organisatiepsychologie. /RC
Informatie
prof.dr. E. van de Vliert, tel: (050) 363 64 39, e-mail
E.van.de.Vliert@rug.nl (werk)
Rijksuniversiteit Groningen